“รอยนูน” และ “คีลอยด์” คืออะไร?

หลายคนมักเรียกรวม ๆ ว่า “แผลนูน” แต่ในทางการแพทย์จริง ๆ แล้ว แบ่งออกได้เป็น 2 ประเภทหลัก ซึ่งมีพฤติกรรมและการดูแลที่แตกต่างกัน ได้แก่ แผลเป็นนูน (Hypertrophic scar) และ คีลอยด์ (Keloid) การแยกให้ถูกตั้งแต่แรก จะช่วยให้เลือกวิธีดูแลและคาดหวังผลลัพธ์ได้เหมาะสมมากขึ้น

แผลเป็นนูน (Hypertrophic scar)

แผลเป็นนูนชนิดนี้ เป็นการตอบสนองของร่างกายที่ “ซ่อมแซมมากเกินไป” ในช่วงที่แผลกำลังหาย แต่ยังอยู่ในขอบเขตที่ควบคุมได้

ลักษณะเด่น

• นูนขึ้น “เฉพาะในขอบแผลเดิม”
• สีแดง ชมพู หรือเข้มกว่าผิว
• ผิวอาจแข็ง ตึง หรือคันเล็กน้อย
• มักเกิดในช่วงไม่กี่สัปดาห์หลังแผลหาย

คีลอยด์ (Keloid)

คีลอยด์เป็นแผลที่ร่างกายสร้างคอลลาเจนมากเกินไปแบบ “ควบคุมไม่ได้” ทำให้แผลขยายเกินพื้นที่เดิม

ลักษณะเด่น

• นูนและ “ลามออกนอกขอบแผลเดิม”
• มักมีอาการคัน เจ็บ หรือระคายเคืองชัดเจน
• อาจมีลักษณะนูนหนา แข็ง และขยายต่อเนื่อง

ทำไม “แผลผ่าคลอด” ถึงเสี่ยงเป็นรอยนูน?

แผลผ่าคลอดเป็นหนึ่งในตำแหน่งที่มีความเสี่ยงต่อการเกิด hypertrophic scar หรือคีลอยด์ เนื่องจากลักษณะเฉพาะของบริเวณหน้าท้อง ปัจจัยสำคัญคือ “แรงดึงรั้ง (Tension)” บริเวณหน้าท้องมีการเคลื่อนไหวตลอดเวลา เช่น

• ลุก นั่ง
• ไอ จาม
• อุ้มลูก
  การขยับตัวในชีวิตประจำวัน

แรงเหล่านี้ส่งผลให้:

• แผลถูกดึงตลอดเวลา
• การเรียงตัวของคอลลาเจน “ไม่เป็นระเบียบ”
• กระตุ้นให้แผลหายแบบ “นูน หนา และแข็ง”

ปัจจัยที่ทำให้เสี่ยงมากขึ้น

นอกจากแรงดึงรั้งแล้ว ยังมีปัจจัยอื่นที่ทำให้เกิดแผลนูนได้ง่ายขึ้น ได้แก่

• แผลอักเสบในช่วงแรก
• การติดเชื้อ
• การระคายเคืองซ้ำ (เสียดสี / เกา)
• การดูแลแผลไม่เหมาะสม
• ผิวบางหรือแพ้ง่าย

เมื่อปัจจัยเหล่านี้รวมกัน จะยิ่งกระตุ้นให้ร่างกายสร้างคอลลาเจนมากเกิน → เกิด “รอยนูน” ได้ง่ายขึ้น

แผลผ่าคลอดต้องดูแลยังไงไม่ให้เป็นรอยนูน?

Golden Period สำคัญที่สุด

การเกิดแผลเป็นนูน (โดยเฉพาะ hypertrophic scar) ไม่ได้เป็นเรื่องของโชค แต่เป็นผลจาก “การหายของแผลที่มีการอักเสบและแรงดึงรั้งมากเกินไป” ดังนั้นหัวใจสำคัญคือ การดูแลให้ถูกช่วงเวลา (Golden Period) เพราะแต่ละระยะของแผลต้องการการดูแลที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน

ช่วงที่ 1: หลังผ่าตัด 1–2 สัปดาห์แรก

ช่วงนี้เป็นจุดตั้งต้นของคุณภาพแผลในระยะยาว เป้าหมายหลักคือ “ลดการอักเสบและป้องกันการติดเชื้อ” เพราะหากแผลอักเสบ โอกาสเกิดแผลนูนจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

การดูแลควรเน้นให้แผล สะอาดและแห้ง หลีกเลี่ยงความชื้น และเปลี่ยนผ้าปิดแผลทันทีเมื่อเปียกหรือสกปรก ควบคู่กับการทำความสะอาดอย่างอ่อนโยน ไม่ถู ไม่ขัด และไม่เกา เพื่อลดการระคายเคืองที่อาจกระตุ้นการสร้างคอลลาเจนผิดปกติ

อีกจุดสำคัญคือ การลดแรงดึงรั้งของแผล ซึ่งมักถูกมองข้าม การงดยกของหนัก เลี่ยงการเคลื่อนไหวที่ทำให้แผลตึง และใส่เสื้อผ้าหลวม จะช่วยลดความเสี่ยงของแผลนูนได้อย่างชัดเจน

ช่วงที่ 2: หลังแผลปิดสนิท

เมื่อแผลปิดสนิท ไม่มีน้ำเหลือง และไม่มีการอักเสบ จะเข้าสู่ช่วงที่สามารถ “ควบคุมความนูนของแผล” ได้ดีที่สุด

วิธีที่ใช้กันอย่างแพร่หลายคือ ซิลิโคน (silicone therapy) ซึ่งช่วยรักษาสมดุลความชื้นของแผลและลดการสร้างคอลลาเจนที่มากเกินไป โดยสามารถใช้ได้ทั้งในรูปแบบเจล (ทาวันละ 2 ครั้ง) หรือแผ่นซิลิโคน (แปะอย่างน้อยวันละ 12 ชั่วโมง ต่อเนื่อง 8–12 สัปดาห์) ซึ่งช่วยให้แผลนุ่มลง เรียบขึ้น และลดความนูนได้

การนวดแผล (Scar massage)

หลังจากแผลหายสนิทแล้ว การนวดแผลสามารถช่วยลดความแข็งและความตึงของแผลได้ โดยเฉพาะในกรณี hypertrophic scar การนวดเบา ๆ วันละประมาณ 5–10 นาที จะช่วยให้พังผืดคลายตัวและทำให้แผลเรียบขึ้น แต่หากมีอาการเจ็บ แดง หรือร้อน ควรหยุดและปรึกษาแพทย์

พฤติกรรมที่ช่วยให้แผลดีขึ้น

นอกจากการดูแลแผลโดยตรงแล้ว พฤติกรรมในชีวิตประจำวันก็มีผลต่อการหายของแผล การรับประทานโปรตีนให้เพียงพอช่วยซ่อมแซมเนื้อเยื่อ ขณะที่วิตามินซีช่วยให้การสร้างคอลลาเจนมีความสมดุล และการดื่มน้ำเพียงพอช่วยลดผิวแห้งและอาการคัน

ในทางกลับกัน ควรหลีกเลี่ยงการเกา การเสียดสีจากเสื้อผ้ารัดแน่น และสิ่งที่ทำให้ผิวระคายเคือง

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

หากแผลมีอาการแดงลาม บวม ร้อน ปวดมากขึ้น มีหนอง มีกลิ่นผิดปกติ หรือแผลแยก ควรรีบพบแพทย์ทันที เพราะการติดเชื้อเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้แผลหายไม่ดีและเพิ่มความเสี่ยงของแผลนูน

—

สรุป

การป้องกันแผลนูนเริ่มตั้งแต่ช่วงแรกด้วยการลดการอักเสบและแรงดึงรั้ง เมื่อแผลปิดสนิทแล้วจึงเริ่มใช้ซิลิโคนอย่างต่อเนื่อง และเสริมด้วยการนวดแผลเมื่อเหมาะสม

Golden Period คือช่วงเวลาที่กำหนดผลลัพธ์ระยะยาวของแผล หากเริ่มดูแลได้ถูกต้องตั้งแต่ต้น โอกาสที่แผลจะเรียบและจางลงจะสูงขึ้นอย่างมาก

—

แหล่งอ้างอิง

• Berk, W., Osbourne, D. and Taylor, D. (1988). Evaluation of the ‘Golden Period’ for wound repair: 204 cases from a third world emergency department. Annals of Emergency Medicine, 17(5), pp.496–500. doi:https://doi.org/10.1016/s0196-0644(88)80246-4.
• Limandjaja, G.C., Niessen, F.B., Scheper, R.J. and Gibbs, S. (2020). Hypertrophic scars and keloids: Overview of the evidence and practical guide for differentiating between these abnormal scars. Experimental Dermatology, 30(1), pp.146–161. doi:https://doi.org/10.1111/exd.14121.
• Rabello, F., Souza, C. and Farina Júnior, J. (2014). Update on hypertrophic scar treatment. Clinics, [online] 69(8), pp.565–573. doi:https://doi.org/10.6061/clinics/2014(08)11.